De onbekende geplande stad
Zo'n 150 jaar geleden noemde Karl Heinrich Marx La Chaux-de-Fonds "de enige horlogefabrikant ter wereld". Hoe heeft deze stad, de belangrijkste horlogestad van Zwitserland, zich tot op de dag van vandaag ontwikkeld?
Vertaling door Akiko Ichikawa
Er zijn veel steden in Zwitserland die je bij aankomst direct zullen betoveren. Luzern bijvoorbeeld biedt een prachtig uitzicht op de Vierwaldstättersee en de overdekte houten brug, beschilderd met pittoreske taferelen. Bern daarentegen pronkt met rijen gebouwen uit de middeleeuwen en een karakteristieke, lange laan. La Chaux-de-Fonds, een horlogemakerscentrum in het Juragebergte, is echter een beetje anders. De charme ervan is niet direct af te lezen aan het landschap, zoals bij andere schilderachtige plekken. Maar als je de aantrekkingskracht eenmaal begrijpt, is het werkelijk adembenemend. Het heeft een bijzondere betekenis, vooral voor horlogeliefhebbers. La Chaux-de-Fonds, met een bevolking van ongeveer 37.000 (in 2009), was twee eeuwen geleden al een van 's werelds belangrijkste horlogemakerscentra. Aan het begin van de 20e eeuw werd de helft van alle horloges ter wereld hierheen verscheept. In 2007 waren er 180 horlogebedrijven gevestigd, die bijna 6000 mensen in dienst hadden. Dit aantal is de afgelopen tien jaar met ongeveer 60% gestegen.
Bekende bedrijven gevestigd in La Chaux-de-Fonds zijn onder andere Girard-Perregaux en Ebel, beide hier opgericht, en TAG Heuer, dat onlangs vanuit het nabijgelegen Marans is verhuisd. Andere nauw verbonden bedrijven zijn wijzerplaatfabrikant Montremo, graveur Clonal en horlogekastenfabrikant Olead. Ook andere bekende bedrijven, zoals wijzerfabrikant Universo en uurwerkfabrikant Sellita, zijn gevestigd, evenals afwerkings- en assemblagebedrijven die bij insiders in de branche onbekend zijn. Het snelgroeiende industriepark ten westen van de stad huisvest Patek Philippe, Breitling, Cartier, Ulysse Nardin, Jaquet Droz, G&F Châtelain (producent van Chanel-horloges), La Joux-Perret en vele anderen. Nog veel meer merken zijn actief in de rest van de stad, waaronder Corum, The British Masters (Graham), Jean-Yves en Ernest Borel.
Als je uit de trein stapt op station La Chaux-de-Fonds, besef je meteen dat je in een horlogestad bent. In de centrale hal van het station hangt een muurschildering die arbeiders aan het werk afbeeldt. Deze werd in 1951 gemaakt door de lokale kunstenaar Georges Desouslavy. De stijl van het werk is opvallend en laat zien dat de identiteit van deze regio onlosmakelijk verbonden is met de horlogemakerij.
De vader van de horloge-industrie - Daniel JeanRichard
Laten we nu naar buiten gaan, het station uit. De straat die naar buiten leidt, heet "Daniel Jeanrichardstraat", vernoemd naar de baanbrekende horlogemaker van de stad. JeanRichard, geboren in 1665 nabij La Chaux-de-Fonds, wordt in historische documenten vaak genoemd als de man die de horlogemakerij naar de Jura bracht. Als tiener ontdekte hij zijn talent voor horlogereparatie en begon hij aan een leerlingschap in Genève, waar de horlogemakerij destijds al floreerde. Na zijn opleiding keerde hij terug naar huis en nam hij gereedschap en machines voor de horlogemakerij mee. Hij leerde het horlogemaken aan zijn vijf zonen en talloze leerlingen, die later allemaal hun eigen ateliers oprichtten. JeanRichards faam is grotendeels te danken aan zijn toewijding aan teamwork in de huisnijverheid van de horlogemakerij. Hij verdeelde zijn thuiswerkers in groepen op basis van het soort werk dat ze uitvoerden, specialiseerde zich in de productie van ongebruikelijke onderdelen en andere taken, en ontwikkelde unieke productieprocessen die in andere industrieën niet voorkwamen. Dit wordt over het algemeen beschouwd als het begin van het zogenaamde établissage-systeem. Hoewel de meeste uurwerken werden geassembleerd uit onderdelen die door verschillende teams werden gemaakt en vervolgens achter de schermen aan andere bedrijven werden geleverd, werden de afgewerkte producten ook vaak intern verkocht. Dit systeem vormde de ruggengraat van de horloge-industrie in de Zwitserse Jura. Veel thuiswerkers waren boeren, en stukwerk in de horloge-industrie werd gezien als een welkome manier om de kost te verdienen tijdens het sneeuwrijke laagseizoen in de Jura. In die periode werkten sommige familieleden in de horlogemakerij, terwijl anderen kant maakten. Kantwerk, voornamelijk gemaakt door vrouwen, was, samen met horloges, een belangrijke bron van buitenlandse valuta in de regio.
Naast Daniel Jean-Richard zijn er in La Chaux-de-Fonds nog veel meer straten vernoemd naar beroemde horlogemakers. Twee blokken van het station ligt Rue Jaquet-Droz. De beroemde maker van automaten, Pierre Jaquet-Droz (1721-1790), werd geboren in La Chaux-de-Fonds. Andere straten zijn onder andere Rue Abraham-Louis Breguet, vernoemd naar Breguet, geboren in Neuchâtel, op ongeveer 30 minuten afstand, en Rue Charles-Édouard Guillaume, vernoemd naar de Nobelprijswinnaar uit Fleurier die de invar-elinvar-legering voor balanswielen en spiraalveren uitvond. Hoewel La Chaux-de-Fonds nog steeds bekendstaat als horlogestad, is de brede, rechte hoofdstraat, Boulevard Léopold-Robert, opvallend genoeg vernoemd naar een schilder in plaats van een horlogemakerslegende. Maar Louis Léopold Robert, geboren in La Chaux-de-Fonds in 1794, is tegenwoordig bijna vergeten.
Internationaal klokkenmuseum La Chaux-de-Fonds
De eerste plek die horlogeliefhebbers waarschijnlijk zullen bezoeken bij aankomst in de stad is het wereldberoemde Internationale Klokkenmuseum La Chaux-de-Fonds. Gelegen aan de Museumstraat, op slechts een paar minuten lopen van het station, staat het museum onder leiding van niemand minder dan Ludwig Oechslin. Oechslin, gepromoveerd in de natuurkunde en meester-horlogemaker en -ontwerper, is bij horlogeliefhebbers bekend om zijn baanbrekende astronomische klokken "Trilogy Collection" en "Freak", beide van Ulysse Nardin. Het deels ondergrondse gebouw, een opvallend modern staaltje hedendaagse architectuur, werd voltooid in 1974. Het museum herbergt een waardevolle collectie van over de hele wereld en biedt een panoramisch overzicht van de geschiedenis van uurwerken. De circa 3000 stukken, variërend van zakhorloges en polshorloges tot grote klokken, zijn allemaal geschonken en waardig bevonden voor een museumcollectie. Er is zoveel te zien dat je er gemakkelijk een hele dag kunt doorbrengen.
De collectie van het museum omvat ook een werk van Georges-Frédéric Rothkopf, een klokkenmaker die gespecialiseerd was in La Chaux-de-Fonds. Rothkopf vond in de jaren 1860 het betaalbare uurwerk uit, waarmee hij naam maakte (betaalbaar geprijsd en beschreven als de "proletarische klok"). Rothkopf woonde van 1829 tot 1873 in La Chaux-de-Fonds en zijn eenvoudige ankerganguurwerken werden in miljoenen klokken gebruikt, wat veel bedrijven in de horloge-industrie van de stad ten goede kwam. Aan de andere kant van het prijsspectrum herbergt het museum ook zakhorloges, zoals Vincent Bérards "Quatre Saisons", een vierdelige serie die de vier seizoenen uitbeeldt. Als u het museum verlaat, is het ook de moeite waard om een kijkje te nemen bij de enorme carillonklok (een mechanische klok die met regelmatige tussenpozen slaat) direct rechts. Het is veel meer dan alleen een carillonklok; er is zoveel meer te bewonderen. De elektrische klok speelt niet alleen muziek door op grote en kleine bellen te slaan, maar de twaalf gekleurde deksels bovenop de stalen buizen openen en sluiten elke 15 minuten, waardoor de poppen op de maat van de muziek dansen. De tijd wordt digitaal weergegeven en ontvangt een signaal van een atoomklok in Plangen, aan de rand van Nyon aan het Meer van Genève. Elk voorjaar en elke zomer worden er diverse evenementen voor de klok georganiseerd, die veel toeristen trekken. Het is ook een populaire ontmoetingsplek voor de lokale bevolking.
