De "Suiyo Kyugi" (pendelbol), vervaardigd tijdens de Edo-periode om de timing van astronomische verschijnselen nauwkeurig te meten, is een precisie-instrument dat gebruikmaakt van een uniek Japans mechanisme om de oscillaties van een pendel te registreren en weer te geven. Momenteel zijn er wereldwijd slechts acht van deze instrumenten bekend. Eén ervan werd in 1966 geschonken aan het Omi Jingu-heiligdom. In 2026, ter gelegenheid van het 60-jarig jubileum van de schenking, namen Taisuke Someya en Mitsutoshi Ito, docenten en klokkenmakers aan de Omi Klokkenschool, de uitdaging aan om het instrument volledig te restaureren en weer aan de praat te krijgen. Dit artikel beschrijft het restauratieproces dat dit zeldzame astronomische observatie-instrument weer tot leven bracht, en hoe zij de unieke uitdagingen van het omgaan met een cultureel artefact het hoofd boden.
De "Suiyo Kyugi", een astronomisch observatie-instrument uit de Edo-periode dat eigendom is van het Omi Jingu-heiligdom, is gerestaureerd door de Omi Klokkenschool.
Tekst van Tomoyo Takai
[Artikel gepubliceerd op 30 januari 2026]
Een slingerbol, ontworpen voor astronomische waarnemingen.
Het Omi Jingu-heiligdom in Otsu, prefectuur Shiga, herbergt de hoofdhal gewijd aan keizer Tenji, de Omi-horlogemakersschool (officieel bekend als de Omi-school voor horloges, brillen en sieraden) en een horlogemuseum. Ter ere van keizer Tenji, die naar verluidt de eerste waterklok (clepsydra) in Japan heeft gemaakt, huisvest en toont het museum waardevolle klokken, waaronder traditionele Japanse klokken.
Binnen de collectie is de "Suiyo Kyugi" (orbicularispendel) bijzonder uniek. Dit precisie-instrument voor astronomische waarnemingen, vervaardigd in de late Edo-periode, zou een van slechts acht exemplaren ter wereld zijn. "Suiyo Kyugi" is de term uit de Edo-periode voor een pendel, en de Suiyo Kyugi is een apparaat dat gebruikmaakt van zijn isochronisme om automatisch de oscillatiefrequentie te registreren en weer te geven.
Men vermoedt dat Goryu Asada, die in Osaka westerse astronomie studeerde, en zijn leerlingen Yoshitoki Takahashi en Shigetomi Hazama in de jaren 1770 dit apparaat hebben ontworpen om de timing van astronomische verschijnselen te meten. Het apparaat werd vervaardigd door Tosaburo Toda, een metaalbewerker uit Kyoto.
Destijds, bij het meten van het tijdstip van astronomische verschijnselen zoals 'stellaire occultaties' (wanneer de maan sterren of planeten verduistert), werd een slinger vanaf het middaguur (wanneer de zon het hoogste punt aan de hemel bereikte) heen en weer bewogen, en de frequentie van de oscillatie op het moment dat het verschijnsel zich voordeed, werd geregistreerd. Door dit te vergelijken met de totale frequentie van de oscillaties gedurende de dag, kon het exacte tijdstip waarop het astronomische verschijnsel plaatsvond numeriek worden bepaald. Het continu tellen van de oscillaties gedurende lange perioden zonder fouten te maken, was echter een grote belasting voor de waarnemer.
De slingeroscillator werd ontworpen om de belasting van het uurwerk te verminderen door de oscillatiefrequentie mechanisch te accumuleren. Eén slingerbeweging telt als één oscillatie, en het exemplaar in de collectie van het Omi Jingu-heiligdom telt ongeveer 60.000 oscillaties in 24 uur. De voorkant heeft drie wijzerplaten en twee kleine vensters. De grote wijzerplaat toont de getallen 1 tot 100, de kleine wijzerplaten tonen 100 tot 1000 en 1000 tot 10.000, en de kleine vensters tonen 10.000 tot 1.000.000 in Chinese cijfers. Met andere woorden, het kenmerk van dit apparaat is niet alleen dat het een slinger gebruikt als uurwerkregelaar, maar dat het een mechanisme heeft dat de oscillatie van de slinger zelf "telt".
De voorkant van de slingerbol. Drie wijzerplaten en twee kleine vensters tonen de cumulatieve frequentie van de slingerbewegingen in decimale vorm.
Volgens Kazuo Murakami, die in de Edo-periode onderzoek deed naar mechanische technologie en de auteur was van "Volledige vertaling van het geïllustreerde compendium van Karakuri", zijn er verschillende typen van de acht slingers waarvan het bestaan is bevestigd. Deze omvatten draagbare exemplaren die werden gebruikt voor astronomische waarnemingen op verschillende locaties, exemplaren die voornamelijk stationair waren en uitgerust met een shaku-dokei (een soort Japanse klok die de tijd aangeeft op basis van de lengte van dag en nacht), en het type "shōjiban futenki", dat uniek werd gebruikt in het tijdmeetsysteem van het Kaga-domein. Een gemeenschappelijk technisch kenmerk van deze typen is het unieke echappementmechanisme dat de cumulatieve waarde van de slingerbewegingen in decimale vorm weergeeft.
Een typisch Westers kroonechappement gebruikt één oneven vertande kroonwiel dat op twee paletten inwerkt. Een pendelechappement daarentegen gebruikt twee even vertande kroonwielen, elk met 10 tanden, die tegenover elkaar staan. Een pal, aangedreven door een pendel, werkt tussen de twee kroonwielen in en zet de beweging van de pendel om in een decimale rotatie van het tandwiel. De heen-en-weergaande beweging van de pendel wordt via dit mechanisme opgebouwd en overgebracht naar de volgende tandwielen.
Dit unieke Japanse mechanisme onderscheidt de slingerglobe van een gewone slingerklok en kenmerkt hem als een precisie-instrument voor astronomische waarnemingen.
Het unieke echappementmechanisme van de slingerbol maakt gebruik van twee kroonvormige tandwielen met tien tanden die tegenover elkaar staan, met een pal die door een slinger wordt overgebracht en daartussen werkt.
Een van de acht overgebleven praalwagens bij het Omi Jingu-heiligdom.
De slingerorbital, die zich nu in het bezit van het Omi Jingu-heiligdom bevindt, werd in april 1966 ontdekt in een antiekwinkel in Kyoto door Hadley Wheeler, lid van de Tokyo-afdeling van de National Association of Clock Collectors (NAWCC). De orbital werd aangekocht met donaties van leden van de Tokyo-afdeling en in hetzelfde jaar geschonken aan het Omi Jingu-heiligdom.
Dit specifieke exemplaar is een type met een liniaalklok gemonteerd op het onderste deel van de slingerarm. Het uiterlijk, inclusief de behuizing en de liniaalklok, is identiek aan dat afgebeeld in het "Kansei Kalenderboek" uit 1844, en dit exemplaar wordt beschouwd als het enige overgebleven exemplaar met dezelfde behuizing.
Het gedeelte met de weegschaalklok is uitgerust met een mechanisme voor de tijdweergave, dat gebruikmaakt van het onregelmatige tijdsysteem van de Edo-periode. De tijd op de weegschaalklok wordt aangegeven door een wijzer die is bevestigd aan een gewicht dat de slinger aandrijft. Het huidige gewicht is echter niet origineel. Het is een hergebruikt veermechanisme van een oude klok, vermoedelijk gemaakt na de Meiji-periode, en is vervangen door een gewicht dat is geïntegreerd met een slagwerk dat de bel laat rinkelen als tijdsignaal.
Een grootschalige restauratie ter voorbereiding op de 60e verjaardag van de schenking.
Omdat deze slingerorbiter een waardevol cultureel artefact is, is hij opgeslagen op een manier die de werking van het mechanisme minimaliseert. In de jaren zeventig werden tijdens twee demontage-inspecties korte operationele controles uitgevoerd, maar sindsdien zijn er geen mogelijkheden geweest om de stabiele werking over een langere periode te bevestigen.
Daarom werd in 2025, het jaar daarop, het 60-jarig jubileum van de schenking gevierd, en werd er een plan gemaakt om het weer in gebruik te nemen. Het doel was om een werkende slingerbol publiekelijk te tonen tijdens het waterklokkenfestival ter ere van het 60-jarig jubileum. Het was de heer Kazuo Murakami die dit project leidde.
Omdat het apparaat echter lange tijd niet in gebruik was geweest, had geen van de huidige medewerkers daadwerkelijk bevestigd dat dit specifieke onderdeel naar behoren en continu functioneerde. Toen ze probeerden het gewicht van de energiebron op te winden en de slinger te bewegen, werkte het mechanisme niet.
De reparaties werden uitgevoerd door Taisuke Someya en Mitsutoshi Ito, docenten en horlogemakers aan de Omi Horlogemakersschool, die verbonden is aan het Omi Jingu-heiligdom.
Taisuke Someya controleert de staat van het uurwerk. De heer Someya is een horlogemaker die op jonge leeftijd de CMW-kwalificatie (de hoogste kwalificatie voor horlogereparatie, erkend door de Japanse Vereniging van Horlogemakers) behaalde. Bovendien werd hij op zijn dertigste geselecteerd als "Hedendaags Meestervakman", waarmee hij de jongste ontvanger tot dan toe was en zijn uitzonderlijke vaardigheden aantoonde.
De grootste uitdaging is "het niet te vernietigen".
Volgens meneer Someya was het moeilijkste deel van deze reparatie "het werk uitvoeren zonder iets te breken".
De oude houten behuizing was aangetast door insecten en de verf bladderde af, en de glazen afdekking van de machine bestond uit dunne frames. Daarom was uiterste voorzichtigheid geboden tijdens de verplaatsing om beschadiging van de verbindingen en de verf te voorkomen.
Het hanteren van de slinger vormde ook een uitdaging. Deze moest voor transport worden verwijderd, maar de slingerstang was gemaakt van dun staal, met een diameter van ongeveer 1.5 mm, en moest tijdens het bevestigen en losmaken worden gebogen. De mate van roestvorming en de conditie van het staal (※noot van de redactie) waren onbekend, en het uitoefenen van te veel kracht kon de slingerstang of de bevestigingspunten beschadigen.
*Ontlaten: Een warmtebehandelingsproces waarbij metaal wordt afgekoeld en ontlaten om de balans tussen hardheid en taaiheid te optimaliseren.
Binnenin het mechanisme werd de in elkaar grijpende hoogte van de tandwielen aan de achterkant van de wijzerplaat aangepast. Slijtageplekken werden daarentegen bewust niet gerepareerd door polijsten of andere methoden, met als prioriteit het behoud van de oorspronkelijke vorm.
Bovendien werd, met betrekking tot de gewichten en het slagwerk, waarvan wordt aangenomen dat ze in latere perioden zijn aangepast, besloten om ze in hun huidige staat te behouden in plaats van ze in hun oorspronkelijke vorm te herstellen. Aanpassingen aan het slagwerk werden ook gevonden aan de achterkant van de klok, en naar verluidt adviseerde Katsuhiro Sasaki, een ereonderzoeker bij het Nationaal Museum voor Natuur en Wetenschap, dat het wenselijk zou zijn om ook deze te behouden.
De heer Mitsutoshi Ito controleert de beweging van het gemonteerde hoofdgedeelte. Het slagwerk (een tijdsignaalmechanisme dat de bel luidt op het aangegeven tijdstip), waarvan men vermoedt dat het na het Meiji-tijdperk is geïnstalleerd, werd tijdens deze reparatie eveneens gedemonteerd en gerepareerd.
Met andere woorden, deze reparatie hield niet alleen in dat de machine weer in een "werkende staat" werd gebracht, maar ook dat de veilige werking ervan werd gewaarborgd, met respect voor de huidige status als cultureel artefact. Daarom werden in de werkplaats van het klokkenmuseum zorgvuldige inspecties en afstellingen uitgevoerd, waardoor de slingerbol, die lange tijd had stilgestaan, weer stabiel functioneerde.
De hoofdeenheid werd uit de behuizing verwijderd en de staat van elk onderdeel, inclusief de tandwielen, werd gecontroleerd, gedemonteerd, gereinigd, afgesteld en weer gemonteerd. Het horizontale niveau werd afgesteld om de beweging van de slinger te controleren, en de conditie van de eenheid werd tevens gecontroleerd door 24 uur onafgebroken gebruik. Deze reeks taken werd zorgvuldig uitgevoerd door Taisuke Someya en Mitsutoshi Ito gedurende een periode van ongeveer een jaar.
Het overdragen van horlogemakerstechnologie aan de volgende generatie.
In de moderne tijd nemen de mogelijkheden om niet alleen Japanse klokken, maar ook slingerklokken en mechanische schoorsteenklokken te repareren af. In deze context is het van enorm belang dat een klokkenmaker een slingerbol, een astronomisch observatie-instrument uit de Edo-periode waarvan er wereldwijd slechts acht bekend zijn, onder handen neemt en weer werkend krijgt.
En wat niet vergeten mag worden, is dat de restauratie werd uitgevoerd door docenten van de Omi Horlogemakersschool, waardoor de studenten het proces van dichtbij konden observeren. Door te zien hoe technici beslissingen namen tijdens de reparatie van dit historische uurwerk, konden de studenten, die ernaar streven de volgende generatie horlogemakers te worden, dit proces van dichtbij meemaken. Dit zal ongetwijfeld bijdragen aan de overdracht van waardevolle vaardigheden.
De slingerorbitaal blijft te zien in het Klokkenmuseum van het Omi Jingu-heiligdom. Als u de gelegenheid hebt om het Omi Jingu-heiligdom te bezoeken, ga dan zeker het origineel bekijken en ervaar de geschiedenis van dit unieke Japanse astronomische observatie-instrument en de waarde die door restauratie is doorgegeven aan toekomstige generaties.
Wij willen onze oprechte dank betuigen aan de heren Taisuke Someya, Mitsutoshi Ito en Kazuo Murakami voor hun onschatbare hulp bij het afnemen van dit interview. (De heer Murakami heeft ook bijgedragen aan de webChronos Members Salon.)https://www.webchronos.net/member/(Onder de schuilnaam "teacup" hebben we echter waardevolle bijdragen van hem ontvangen met betrekking tot Tanaka Hisashige's eeuwigdurende klok, enz.) We betuigen onze oprechte dank aan hen drieën en aan iedereen die hierbij betrokken was.
